Ортағасырлық Жаргүл төрткүлдерінің керамикалық және остеологиялық материалдарын талдау нәтижелері: палеоэкономикалық аспект
(Оңтүстік Қазақстан)
DOI:
https://doi.org/10.52967/akz2024.1.23.256.287Түйін сөздер:
археология, археозоология, Талас өңірі, ІХ–ХІІ ғғ., Жаргүл төрткүлдері, қолөнер, керамика, шаруашылықАннотация (түйіндеме)
Мақалада Талас өзенінің сол жағалауында орналасқан, үш төрткүлден тұратын Жаргүл ескерткіштер кешенінде жүргізілген археологиялық қазба жұмыстарының нәтижесінде алынған материалдар ғылыми айналымға енгізіледі. Далалық зерттеулердің мақсаты – аталған ескерткіштердің хронологиясын, топографиясын және атқарған қызметін анықтау. Жаргүл-1 төрткүліне салынған кесік мәдени қабаттың қалыңдығын (2.3 м) анықтауға мүмкіндік берді. Жаргүл-2 және 3 төрткүлдерінен қалыңдығы 1.0–1.1 м болатын екі құрылыс горизонттары анықталды. Қазба жұмыстары барысында керамикалық және остеологиялық материалдар коллекциясы алынды. Соңғысы 946 жануар сүйегінен тұрса, оның ішінде 667 (70.5%) сүйек нақты түрге дейін анықталды. Остеологиялық коллекцияның 98.5% үй жануарлары, 1.5% жабайы жануарлар. Алынған үлгілерге жүргізілген радиокөміртекті талдау нәтижелері Жаргүл-1 төрткүлінің төменгі қабаты ІХ ғ. аяғында пайда болып, дамығандығын, ал Жаргүл-2-3 төрткүлдерінің астыңғы құрылыс горизонты ХІ ғ. аяғы – ХІІ ғ. басымен мерзімделетіндігін көрсетті. Керамикаларға жүргізілген жұмыстар Жаргүл төрткүлдерінің қыш ыдыстары көрші жатқан басқа да Х–ХІІ ғғ. жататын ескерткіштердің материалдарымен тікелей ұқсас екендігін көрсетті, ал сырлы ыдыстардың техникалық-технологиялық тұрғыдан жасалуы өңірдегі экономикалық-әлеуметтік орталық болған Тараз қаласы бұйымдарымен бірдей. Зерттеу нәтижелерінде Жаргүл төрткүлдері қарахандықтар дәуіріндегі керуен жолының бойында орналасқан бекіністі елді мекен екені анықталды. Мұнда мекендеген халық қолөнермен, егіншілікпен айналысқан және Талас алқабының шөлейт аймағының тұрғындарымен тығыз байланыста болды.
Библиографиялық сілтемелер
Ageeva, E. I., Patsevich, G. I. 1958. In: Trudy Instituta Istorii, Arheologii i Etnografii (Proceedings of the Institute of History, Archaeology and Ethnography). Alma-Ata: Academy of Sciences of the Kazakh SSR (in Russian).
Ageeva, E. I. Akishev, K. A. Kushaev, G. A. et al. (compl.). 1960. Arheologicheskaya karta Kazahstana (Archaeological map of Kazakhstan). Alma-Ata: Academy of Sciences of the Kazakh SSR (in Russian).
Akymbek, E. S. 2015. Ortagasyrlyk Aktobe kalasynyn keramikasy (VI g.–XIII g. basy) (Ceramics of the medieval city of Aktobe (6th–early 13th centuries)): PhD Diss. Thesis. Almaty (in Kazakh).
Akymbek, E. S. 2017. Shu onіrіnіn ejelgі jane ortagasyrlyk keramikasy (Kordai audanynyn materialdary boiynsha) (Ancient and medieval ceramics of the Shu region (based on the materials of the Kordai district)). Almaty: Margulan Institute of Archaeology (in Kazakh).
Akymbek, E. S., Zheleznyakov, B. A., Shagirbayev, M. S., Nurgali, N. B., Abir, R. K. 2023. In: Kalshabaeva, B. K. (ed). Kazіrgі kezendegі Euraziya arheologiyasy, etnologiyasy jane muzeologiyasynyn ozektі maselelerі: jana tujyrymdar men natijeler (Actual problems of archeology, Ethnology and museology of Eurasia at the present stage: new conclusions and results). Almaty: Kazakh University, 109-120 (in Kazakh).
Akymbek, E. S., Shagirbayev, M. S. 2021. In: Kazakstan arheologiasy (Kazakhstan Archeology), 1 (11), 72-110 (in Kazakh).
Akymbek, E. S., Shagirbayev, M. S. 2022. In: Kazakstan arheologiasy (Kazakhstan Archeology), 2 (16), 136-154 (in Kazakh).
Akymbek, E. S., Shagyrbaev, M. S., Nurgali, N. B. 2022б. In: Zhumatayev, R. S. (ed). XIV Orazbaevskie chteniya (14th Orazbayev Readings). Almaty: Kazakh University, 22-43 (in Kazakh).
Akymbek, E. S., Shagyrbaev, M. S., Nurgali, N. B. 2022а. In: Onggaruly, A., Baitanayev, B., Sitdikov, A., Voyakin, D. (eds.). Euraziya dalasy arheologiyasy V halykaralyk kongresіnіn materialdary (Materials of the 5th International Congress of Archaeology of the Eurasian steppe). In 5 vol. Vol. 3. Almaty; Turkistan: Margulan Institute of Archaeology, 157-168 (in Kazakh).
Akymbek, E. S., Shagirbayev, M. S., Nurgali, N. B., Abir, R. K. 2023. In: Zhumatayev, R. S. (ed). XV Orazbaevskie chteniya (15th Orazbayev Readings). Almaty: Kazakh University, 94-103 (in Kazakh).
Akymbek, E. S., Shagyrbaev, M. S., Nurgali, N. B. 2023. In: Kazakstan arheologiasy (Kazakhstan Archeology), 2 (20), 186-202 (in Kazakh).
Alipcheev, S., Baibosynov, K. 1982. Svod pamyatnikov istorii i kultury Dzhambulskoy oblasti (The official list of historical and cultural monuments of the Jambul region). Jambul: Jambul Regional Museum of Local history Publ. (in Russian).
Akhrarov, I. 1966. In: Shishkin, V. A. (ed). Istoriya materialnoi kultury Uzbekistana (History of material culture of Uzbekistan), 7, 125-131 (in Russian).
Baipakov, K. M., Akylbek, E. S. 2014. In: Baipakov, K. M. (ed). Arheologiyanyn shynyna shykkan (Ascension to the crowns of archaeology). Almaty: Margulan Institute of Archaeology, 394-406 (in Kazakh).
Bubnova, M. A. 1963. In: Kozhemyako, P. N. (ed.). Arheologicheskie pamyatniki Talasskoy doliny (Archaeological sites of the Talas Valley). Frunze: “Ilim” Publ., 225–262 (in Russian).
Buryakov, Y. F. 1977. In: Askarov, A. A. (ed). Istoriya materialnoy kultury Uzbekistana (The history of the material culture of Uzbekistan), 13, 70-86 (in Russian).
Vitt, V. O. 1952. In.: Sovetskaya arheologiya (Soviet Archaeology), 16, 163-206 (in Russian).
Gaiduchenko, L. L. 2013. Otchet o nauchno-issledovatelskoi rabote po provedeniyu raskopov «Drevnego gorodischa Taraz» (Report on the scientific research work on the excavation of the "Ancient settlement of Taraz"). Almaty; Taraz: Archaeological Expertise (in Russian).
Dospanov, O. T. 2001. In: Pardaev, M. K. (ed). Istoriya materialnoi kultury Uzbekistana (The history of the material culture of Uzbekistan), 32, 170-172 (in Russian).
Dubyagina, E. V., Akymbek, E. S. 2023. In: Onggaruly, A., Mamirov, T. B. (eds). Margulan okulary–2023 (Margulan readings – 2023). In 2 vol. Vol. 2. Almaty: Margulan Institute of Archaeology, 48–54 (in Russian).
Yeleuov, M. 1999. Shu-Talas onirlerinin ortagasyrlyq qalalary men mekenderі (VI–ХІІІ g. basy) (Medieval cities and settlements of the Chu-Talas valley (6t – beginning of 13th)): Doct. Diss. Thesis. Almaty (in Kazakh).
Kasenov, M. S. 2015. Talas onіrіnіn otyrykshylyk madenietі (VІ–VІІІ gg.) (Settlement culture of the Talas Region (6th–13th centuries)). Atyrau: Dosmukhamedov Atyrau State University (in Kazakh).
Klevezal, G. A. 1988. Registriruiyshchie struktury mlekopitaiyşih v zoologicheskih issledovaniyah (Registering structures of mammals in zoological research). Moscow: “Nauka” Publ. (in Russian).
Kozhemyako, P. N. 1963. In: Kozhemyako, P. N. (ed.). Arheologicheskie pamyatniki Talasskoy doliny (Archaeological sites of the Talas Valley). Frunze: “Ilim” Publ., 145-225 (in Russian).
Kuznetsova, O. V., Nurjanov, A. A. 2008. Izvestiya Natsionalnoy akademii nauk Respubliki Kazahstan. Seriya obschestvennyh nauk (News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Social Sciences Series), 1, 165–171 (in Russian).
Kuznetsova, O. V., Savelieva, T. V. 2019. Goncharnoe remeslo v srednevekovom Talgare (Pottery in medieval Talgar). Almaty: Margulan Institute of Archaeology (in Russian).
Zhanuzakov, T. (ed). 2008. Kazak tіlіnіn tusіndіrme sozdіgі (Explanatory Dictionary of the Kazakh language). Almaty: “Daik-Press” Publ. (in Kazakh).
Maksimova, A. G., Mershchiev, M. S., Weinberg, B. I., Levina, L. M. 1968. Drevnosti Chardary (Arheologicheskie issledovaniya v zone Chardarinskogo vodohranilischa) (Antiquities of Chardara (Archaeological research in the area of the Chardara reservoir)). Alma-Ata: “Nauka” Publ. (in Russian).
Makhanbayeva, N., Voyakina, N. 2007. Izvestiya Natsionalnoy akademii nauk Respubliki Kazahstan. Seriya obschestvennyh nauk (News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Social Sciences Series), 1, 107–125 (in Russian).
Nurjanov, A. A. 2006. Izvestiya Natsionalnoy akademii nauk Respubliki Kazahstan. Seriya obschestvennyh nauk (News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Social Sciences Series), 1 (252), 77-85 (in Russian).
Nurzhanov, A. A., Akymbek, E. S. 2012. In: Izvestiya Natsionalnoy akademii nauk RK (News of the National Academy of Sciences RK), 3, 94-107 (in Russian).
Pidaev, S. R. 2004. In: Shirinova, T. S. (ed). Istoriya materialnoy kultury Uzbekistana (The history of the material culture of Uzbekistan), 34, 214-221 (in Russian).
Baipakov, K. M. (ed.). 2010. Svod pamyatnikov istorii i kultury Respubliki Kazahstan. Zhambylskaya oblast (Theofficial list of the historical and cultural monuments of the Republic of Kazakhstan. Zhambyl region). Almaty:"Archaeological expertise" (in Russian).
Senigova, T. N. 1972. Srednevekovyı Taraz (Medieval Taraz). Alma-Ata: “Nauka” Publ. (in Russian).
Toleubaev, A. T., Zhumataev, R. S., Shakenov, S. T., Ergabylov, A. E., Shagirbayev, M. S. 2018. In: Omarov, G. K. (ed). X–Orazbaevskie chteniya (10th Orazbayev Readings). Almaty: “Kazakh University” Publ., 173-178 (in Kazakh).
Bernshtam, A. N. (ed.). 1949. Trudy Semirechenskoy arheologicheskoy ekspeditsii (1936–1938 gg.). Talasskaya dolina (Proceedings of the Semirechensk Archaeological expedition (1936–1938). Talas Valley). Alma-Ata: Academy of Sciences of the Kazakh SSR (in Russian).
Filanovich, M. I., Ilyasova, S. R., Baratova, L. S. 2008. In: Pidaev, Sh. R. (ed). Istoriya materialnoi kultury Uzbekistana (The history of the material culture of Uzbekistan), 36, 227-237 (in Russian).
Tsalkin, V. I. 1960. In: Biylleten Moskovskogo obşestva ispytatelei prirody. Otdel biologiıa (Bulletin of the Moscow Society of Nature Testers. Department of Biology), 65/1, 109–126 (in Russian).
Tsalkin, V. I. 1961. In: Biylleten Moskovskogo obşestva ispytatelei prirody. Otdel biologiıa (Bulletin of the Moscow Society of Nature Testers. Department of Biology), 66/5, 115-132 (in Russian).
Tsalkin, V. I. 1970. Drevneishie domashnie zhivotnye Vostochnoi Evropy (The oldest pets of Eastern Europe). Moscow: “Nauka” Publ. (in Russian).
Shagirbayev, M. S., Buranbayev, R. N. 2022. In: Vestnik KazNU (Bulletin KazNU), 4 (107), 158-168 (in Russian).
Shagirbayev, M. S., Sakenov, S. K. 2023. In: Kazakstan arheologiasy (Kazakhstan Archeology), 4 (22), 212-242 (in Russian).
Shagirbayev, M. S., Utubayev, J. R. 2019. In: Kazakstan arheologiasy (Kazakhstan Archeology), 4 (6), 79-116 (in Kazakh).
Driesch, A. V. 1976. In: Preabody Museum of Archaeology and Ethnology. Harvard University, Bulletin 1 (in English).
Eisenmann, V., Alberdi, M.-T., De Giuli, C., Staesche, U. 1981. In: Collected papers after the “New York International Hipparion Conference. Leiden: Brill, 1-77 (in English).
Grant, A. 1982. In: Wilson, B., Grigson, C., Payne, S. (eds.). Ageing and Sexing Animal Bones from Archaelogical Sites. BAR British Series, 109, 91-108 (in English).
Klesner, С., Akymbek, Y., MacDonald, В. 2024. In: JAS: Reports 53 (104399), 2-20 (in English).
Silver, I. A. 1969. In: Science in Archaelogy. Basic books, Inc., Publishers. New York, 250–268 (in English).
![](https://www.archeokz.com/public/journals/1/submission_407_407_coverImage_ru_RU.jpg)
Загрузки
Опубликован
Қалай дәйексөз келтіруге болады
Выпуск
Бөлім
Лицензия
Copyright (c) 2024 Ақымбек Е.Ш., Шагирбаев М.С., Нұрғали Н.Б.
![Лицензия Creative Commons](http://i.creativecommons.org/l/by-nc/4.0/88x31.png)
Бұл жұмыс лицензия бойынша қол жетімді лицензии Creative Commons «Attribution-NonCommercial» («Атрибуция — Некоммерческое использование») 4.0 Всемирная.